ગુજરાતમાં UCC 2026 લાગુ: લિવ-ઇનથી વારસો અને લગ્નથી છૂટાછેડા સુધી શું બદલાશે? જાણો 15 મહત્વની જોગવાઈઓ
ગુજરાતમાં નાગરિકોના લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધોને લગતા કાયદામાં મોટા ફેરફારનો માર્ગ ખુલ્યો છે. ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC), 2026ને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ રાજ્ય સરકારે તેને ગેઝેટમાં પ્રસિદ્ધ કર્યો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ કાયદો રાજ્યમાં નાગરિક કાયદાના અનેક પાસાઓને એકસમાન માળખા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
UCC હેઠળ લગ્નની નોંધણી, લગ્નસંબંધ, છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો સહિતની બાબતો માટે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ કેટલાક અનુસૂચિત જનજાતિ અને બંધારણીય રીતે સુરક્ષિત પરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા સમુદાયોને તેના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.
લિવ-ઇનમાં જન્મેલા બાળકના અધિકારો શું?
UCCની સૌથી ચર્ચાસ્પદ જોગવાઈઓમાં લિવ-ઇન સંબંધોનો સમાવેશ થાય છે. કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત શરતો મુજબ લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી અને તેની જાણ કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
લિવ-ઇન સંબંધમાંથી જન્મેલા બાળકને કાયદાકીય સુરક્ષા અને માતા-પિતાની મિલકતમાં વારસાગત અધિકાર સાથે જોડાયેલી જોગવાઈઓ મહત્વની છે. જોકે, ‘બાળકને આપમેળે દરેક પ્રકારની સંપત્તિમાં માતા-પિતાનો હિસ્સો મળશે’ એવું સમજવું યોગ્ય નથી. વારસાનો હક કાયદામાં નક્કી કરાયેલા વારસાગત નિયમો અને પરિસ્થિતિઓને આધારે નક્કી થશે.
વસિયત ન હોય તો સંપત્તિ કોને મળશે?
વ્યક્તિ વસિયત કર્યા વિના મૃત્યુ પામે ત્યારે સંપત્તિના વારસદારો નક્કી કરવા માટે UCCમાં વારસાની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
આમાં પતિ/પત્ની, સંતાનો, માતા-પિતા સહિતના કાયદેસર વારસદારોના હક્કો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. એટલે કે વસિયત ન હોય ત્યારે સંપત્તિ આપમેળે માત્ર માતા-પિતાને જ મળશે એવું નથી; કાયદામાં નિર્ધારિત વારસદારો અને તેમના હિસ્સા પ્રમાણે સંપત્તિનું વિતરણ થશે.
UCCમાં રહેવાસીની વ્યાખ્યા
UCCમાં ‘Resident’ માટે અલગ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. રાજ્યમાં ચોક્કસ સમયગાળાથી રહેતા લોકો ઉપરાંત ગુજરાતમાં જન્મેલા અને ચોક્કસ શરતો પૂરી કરતા લોકો તથા કેટલાક સરકારી કર્મચારીઓ અને લાભાર્થીઓને આ વ્યાખ્યામાં આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
UCCની 15 મહત્વની બાબતો
1. લગ્નની નોંધણી મહત્વની બનશે
લગ્નનું સરકારી રેકોર્ડ જાળવવા માટે નોંધણીની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. લગ્ન સંબંધિત વિવાદ, ભરણપોષણ અને અન્ય કાયદાકીય બાબતોમાં નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર મહત્વનું પુરાવા બની શકે છે.
2. બાળલગ્ન સામે કડક જોગવાઈ
બાળલગ્ન સંબંધિત કાયદાઓનું પાલન કરાવવા માટે નોંધણી અને દેખરેખની વ્યવસ્થાને વધુ અસરકારક બનાવવાનો હેતુ છે. બાળલગ્નને કાયદેસર લગ્ન તરીકે માન્યતા આપવાના બદલે તેને રોકવા માટેની કાનૂની વ્યવસ્થા યથાવત્ રહેશે.
3. બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ
UCCમાં એકથી વધુ લગ્ન સામે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. એક વ્યક્તિ એક જ સમયે એક કરતાં વધુ લગ્ન કરી શકે નહીં તેવું કાનૂની માળખું ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.
4. લગ્નની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા
લગ્ન સંબંધિત માહિતી અને નોંધણીની વ્યવસ્થાથી ખોટા દસ્તાવેજો કે કાયદાકીય રીતે અયોગ્ય લગ્નને રોકવામાં મદદ મળી શકે છે.
5. લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી
લિવ-ઇન સંબંધોને કાયદાના નિર્ધારિત માળખા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા છે. આવા સંબંધોની નોંધણી તથા તેની જાણ કરવાની પ્રક્રિયા માટે જોગવાઈ છે.
6. લિવ-ઇન સંબંધ તૂટે ત્યારે કાનૂની સુરક્ષા
નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં લિવ-ઇન સંબંધમાં રહેલી મહિલાના ભરણપોષણ અને અન્ય કાયદાકીય અધિકારો અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
7. છૂટાછેડા માટે એકસમાન માળખું
વિવિધ ધાર્મિક વ્યક્તિગત કાયદાઓને બદલે લગ્ન અને છૂટાછેડા માટે રાજ્યમાં એકસમાન કાયદાકીય માળખું બનાવવાનો UCCનો મુખ્ય હેતુ છે.
8. ભરણપોષણનો અધિકાર
છૂટાછેડા અથવા સંબંધ તૂટ્યા બાદ કાયદામાં નક્કી કરાયેલી પરિસ્થિતિઓમાં ભરણપોષણનો દાવો કરી શકાય છે. હક અને રકમ દરેક કેસની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થઈ શકે છે.
9. એકપક્ષીય છૂટાછેડા સામે નિયમ
લગ્નસંબંધ સમાપ્ત કરવા માટે કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે. મનસ્વી રીતે લગ્નસંબંધ તોડી નાખવાની સ્થિતિને કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવશે.
10. બાળકની કસ્ટડી
બાળકની કસ્ટડી નક્કી કરતી વખતે બાળકના હિતને કેન્દ્રમાં રાખીને કાયદાકીય વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. માતા કે પિતાનો અધિકાર કરતાં બાળકનું કલ્યાણ મહત્વનું પરિબળ રહેશે.
11. દીકરી અને દીકરાના વારસાગત અધિકાર
વારસામાં દીકરી અને દીકરાના અધિકારોમાં સમાનતાને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. મિલકતના વારસામાં લિંગના આધારે ભેદભાવ ઘટાડવાનો હેતુ છે.
12. પત્નીના મિલકત સંબંધિત અધિકારો
પત્નીના મિલકત અને વારસાગત હકોને કાયદાકીય માળખામાં સ્પષ્ટતા આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, દરેક મિલકતના કેસમાં હક તેની ચોક્કસ કાનૂની સ્થિતિ અને વારસદારોના આધારે નક્કી થશે.
13. વસિયત વિના વારસો
કોઈ વ્યક્તિ વસિયત કર્યા વિના મૃત્યુ પામે તો કાયદામાં નક્કી કરાયેલા વારસાગત નિયમો પ્રમાણે સંપત્તિનું વિતરણ થશે. તેમાં માત્ર માતા-પિતા નહીં પરંતુ અન્ય કાયદેસર વારસદારોના અધિકારો પણ લાગુ પડી શકે છે.
14. વિધવા અને છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાના અધિકાર
વારસો, ભરણપોષણ અને મિલકત સંબંધિત જોગવાઈઓ દ્વારા વિધવા તથા છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાઓના કાયદાકીય હકોને સુરક્ષા આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
15. કૌટુંબિક કાયદામાં એકસમાન માળખું
UCCનો મૂળ હેતુ લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને સંબંધિત કૌટુંબિક કાયદાઓ માટે ધર્મના આધારે અલગ-અલગ નિયમોના સ્થાને એકસમાન કાયદાકીય માળખું ઊભું કરવાનો છે.
આદિવાસી સમુદાયો માટે શું?
UCCમાં બંધારણની કલમ 342 હેઠળ આવતી અનુસૂચિત જનજાતિઓને વિશેષ જોગવાઈ હેઠળ બહાર રાખવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત બંધારણના ભાગ XXI હેઠળ જેમના પરંપરાગત અધિકારોને સુરક્ષા આપવામાં આવી છે તેવા ચોક્કસ વ્યક્તિઓ અથવા સમુદાયો માટે પણ અલગ જોગવાઈ છે.
1 ઓક્ટોબરથી શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ મોટો ફેરફાર
UCC ઉપરાંત ગુજરાત સરકારે માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ સંબંધિત કાયદામાં પણ સુધારો અમલમાં મૂક્યો છે.
Gujarat Secondary and Higher Secondary Education (Amendment) Act, 2026 હેઠળ શાળાઓની નોંધણી, સંચાલન, શિક્ષકો-કર્મચારીઓની ભરતી, સેવા શરતો અને નિયમોના પાલન અંગે વધુ સ્પષ્ટ કાનૂની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
સરકારી ગ્રાન્ટ મેળવતી ખાનગી શાળાઓને પણ નિયમન હેઠળ રાખવા માટેની જોગવાઈઓ મહત્વની છે.
શાળા મનમાની કરશે તો કાર્યવાહી
સુધારા હેઠળ અનધિકૃત રીતે શાળા ચલાવવી, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવું અથવા જરૂરી મંજૂરી વિના શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિ ચલાવવા જેવી બાબતો સામે દંડાત્મક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
કેટલાક ગંભીર ઉલ્લંઘનો માટે દંડની રકમમાં વધારો તથા કેદની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે.
શિક્ષક અને આચાર્યની ભરતીમાં નિયમો
શાળાના શિક્ષકો, આચાર્યો અને અન્ય કર્મચારીઓની ભરતી, લાયકાત તથા સેવા શરતો અંગે સરકાર દ્વારા નિયમો બનાવવાની જોગવાઈ છે.
સરકારી ગ્રાન્ટ મેળવતી શાળાઓમાં ભરતી પ્રક્રિયા દરમિયાન લાગુ પડતી સરકારી નીતિઓનું પાલન કરવાનું પણ મહત્વપૂર્ણ બનશે.
શાળા બંધ કરવી હોય તો પણ પ્રક્રિયા જરૂરી
શાળા સંચાલન પોતાની રીતે શાળા બંધ કરી શકશે નહીં. નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અને સંબંધિત બોર્ડની મંજૂરી જરૂરી બની શકે છે.
આ જોગવાઈનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને અન્ય કર્મચારીઓના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને શાળા બંધ કરવાની પ્રક્રિયાને નિયમિત કરવાનો છે.
એક જ સમયગાળામાં બે મોટા કાયદાકીય ફેરફાર
ગુજરાતમાં ઓક્ટોબર 2026થી કૌટુંબિક અને નાગરિક કાયદા તેમજ માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ ક્ષેત્રે મહત્વના કાયદાકીય ફેરફારો અમલમાં આવ્યા છે.
UCC હેઠળ લગ્ન, છૂટાછેડા, લિવ-ઇન સંબંધો, ભરણપોષણ અને વારસા જેવા મુદ્દાઓને એકસમાન કાયદાકીય માળખામાં લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે શિક્ષણ કાયદાના સુધારાથી શાળા સંચાલન, નોંધણી, ભરતી અને નિયમોના પાલન અંગેની વ્યવસ્થા વધુ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે.
