26 September : એક અર્થશાસ્ત્રીની એવી સફર, જે દેશના વડાપ્રધાન પદ સુધી પહોંચી
26 સપ્ટેમ્બર, 1932 — ભારતના રાજકીય અને આર્થિક ઇતિહાસમાં આ તારીખનું પોતાનું આગવું મહત્વ છે. આ દિવસે જન્મેલા ડૉ. મનમોહન સિંહ આગળ જતાં ભારતના અર્થતંત્રના મહત્વપૂર્ણ શિલ્પીઓમાંના એક બન્યા અને દેશના વડાપ્રધાન તરીકે સતત બે કાર્યકાળ સુધી જવાબદારી સંભાળી.
એક સામાન્ય પરિવારથી શરૂ થયેલી તેમની સફર વિશ્વની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓના વર્ગખંડોથી લઈને ભારત સરકારના ઉચ્ચતમ હોદ્દાઓ અને અંતે વડાપ્રધાનના કાર્યાલય સુધી પહોંચી હતી.
26 September : જ્ઞાનને બનાવ્યું પોતાની ઓળખ
ડૉ. મનમોહન સિંહનું જીવન રાજકારણ કરતાં પહેલાં શિક્ષણ અને અર્થશાસ્ત્ર સાથે જોડાયેલું હતું. તેમણે પંજાબ યુનિવર્સિટી બાદ કેમ્બ્રિજ અને ઓક્સફર્ડમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કર્યો.
અર્થશાસ્ત્રના અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે વિશ્વની બદલાતી આર્થિક વ્યવસ્થાને નજીકથી સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ શૈક્ષણિક પૃષ્ઠભૂમિ બાદ તેઓ શિક્ષણ અને જાહેર નીતિના ક્ષેત્રમાં આગળ વધ્યા.
તેમની કારકિર્દીનો મોટો હિસ્સો ભારતની આર્થિક વ્યવસ્થા અને સરકારી નીતિઓ સાથે જોડાયેલો રહ્યો.
26 September : 1991: જ્યારે ભારત આર્થિક સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું
ડૉ. મનમોહન સિંહનું નામ ભારતના આર્થિક ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ 1991ના આર્થિક સુધારાઓ સાથે જોડાય છે.
1991માં તેઓ નાણાંમંત્રી બન્યા ત્યારે ભારત ગંભીર આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું હતું. તત્કાલીન વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિંહ રાવની સરકારમાં નાણાંમંત્રી તરીકે ડૉ. સિંહે આર્થિક નીતિમાં મોટા ફેરફારો આગળ ધપાવ્યા.
ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં નિયંત્રણોમાં ઘટાડો, વિદેશી રોકાણ માટે વધુ અનુકૂળ વાતાવરણ અને ભારતીય અર્થતંત્રને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા સાથે વધુ નજીક લાવવાના પ્રયાસો આ સમયગાળાની મહત્વપૂર્ણ બાબતો રહી.
આ સુધારાઓને લઈને તે સમયે પણ ચર્ચા થઈ હતી અને ત્યારબાદ પણ તેમના પરિણામો અંગે અર્થશાસ્ત્રીઓમાં વિવિધ મત જોવા મળ્યા છે. તેમ છતાં, 1991નો સમયગાળો ભારતની આર્થિક નીતિના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક તરીકે નોંધાયો.
26 September : અર્થશાસ્ત્રી બન્યા દેશના વડાપ્રધાન
2004માં ડૉ. મનમોહન સિંહે ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધો. એક અર્થશાસ્ત્રી અને નીતિ નિષ્ણાત તરીકે દેશના સર્વોચ્ચ રાજકીય પદ સુધી પહોંચવું તેમની કારકિર્દીની વિશેષ બાબત રહી.
2009માં તેઓ ફરી વડાપ્રધાન બન્યા અને 2014 સુધી આ પદ પર રહ્યા.
તેમના વડાપ્રધાન તરીકેના સમયગાળામાં ભારતે અનેક મહત્વપૂર્ણ કાયદા અને યોજનાઓનો અમલ જોયો. માહિતીનો અધિકાર કાયદો, મનરેગા અને શિક્ષણનો અધિકાર કાયદો જેવા પગલાં તેમના કાર્યકાળની નોંધપાત્ર બાબતોમાં સામેલ રહ્યા.
26 September : વિકાસની સાથે પડકારો પણ
દરેક સરકારની જેમ ડૉ. મનમોહન સિંહના કાર્યકાળમાં પણ ઉપલબ્ધિઓની સાથે પડકારો અને રાજકીય વિવાદો રહ્યા.
તેમના વડાપ્રધાનકાળ દરમિયાન ભારતની અર્થવ્યવસ્થા, વૈશ્વિક આર્થિક મંદી, ભ્રષ્ટાચારના આરોપો અને નીતિગત નિર્ણયો અંગે દેશભરમાં વ્યાપક ચર્ચા થઈ.
તેમના સમર્થકો તેમના આર્થિક જ્ઞાન અને નીતિગત અનુભવને મહત્વ આપે છે, જ્યારે તેમના ટીકાકારોએ તેમના શાસનકાળના કેટલાક નિર્ણયો અને રાજકીય વ્યવસ્થાપન અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
આ રીતે ડૉ. મનમોહન સિંહનું રાજકીય જીવન અનેક પરિમાણો ધરાવતું રહ્યું.
26 September : ભારત-અમેરિકા પરમાણુ કરાર
તેમના વડાપ્રધાનકાળની એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેનો નાગરિક પરમાણુ સહકાર કરાર હતો.
આ કરારને લઈને ભારતના રાજકારણમાં ભારે ચર્ચા થઈ હતી. કરારના સમર્થકો તેને ભારતના વૈશ્વિક પરમાણુ સહકાર માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવતા હતા, જ્યારે વિરોધીઓએ તેની કેટલીક જોગવાઈઓ અને તેની વિદેશ નીતિ પરની અસર અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.
26 September : શાંત સ્વભાવની અલગ ઓળખ
ડૉ. મનમોહન સિંહની જાહેર છબી અન્ય ઘણા રાજકારણીઓ કરતાં અલગ રહી. તેઓ સામાન્ય રીતે શાંત સ્વભાવ, સાદગી અને નીતિગત ચર્ચા માટે ઓળખાતા હતા.
તેમની રાજકીય શૈલીમાં ભાષણબાજી કરતાં આંકડા, અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિગત મુદ્દાઓને વધુ મહત્વ મળતું હતું.
તેમના જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ પણ છે કે જાહેર જીવનમાં નિષ્ણાત જ્ઞાન અને લાંબા સમયના અનુભવનું પોતાનું મહત્વ હોય છે.
26 September : ગામથી વૈશ્વિક મંચ સુધીની સફર
જે વ્યક્તિનો જન્મ બ્રિટિશ ભારતના પંજાબ પ્રાંતના ગાહ ગામમાં થયો હતો, તે વ્યક્તિ આગળ જતાં કેમ્બ્રિજ અને ઓક્સફર્ડ જેવા વિશ્વવિખ્યાત શૈક્ષણિક કેન્દ્રોમાં અભ્યાસ કરે છે, ભારત સરકારમાં ઉચ્ચ જવાબદારીઓ સંભાળે છે, નાણાંમંત્રી બને છે અને અંતે દેશના વડાપ્રધાન બને છે.
આ સફર માત્ર એક રાજનેતાની કહાની નથી. તે શિક્ષણ, મહેનત, જ્ઞાન અને જાહેર સેવાના લાંબા પ્રવાસની કહાની પણ છે.
26 સપ્ટેમ્બર: સ્મરણનો દિવસ
ડૉ. મનમોહન સિંહનું 26 ડિસેમ્બર 2024ના રોજ 92 વર્ષની વયે અવસાન થયું. આજે તેમની જન્મતારીખ 26 સપ્ટેમ્બર આવે ત્યારે તેમના જીવન અને કાર્યને ફરી યાદ કરવામાં આવે છે.
ભારતના આર્થિક સુધારાઓમાં તેમની ભૂમિકા, અર્થશાસ્ત્રી તરીકેની કારકિર્દી અને 2004થી 2014 સુધીના વડાપ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળને કારણે ભારતીય જાહેર જીવનના ઇતિહાસમાં તેમનું નામ નોંધાયેલું રહેશે.
26 સપ્ટેમ્બર આપણને યાદ અપાવે છે કે ક્યારેક શાંત અવાજ ધરાવતો માણસ પણ દેશના ઇતિહાસમાં ખૂબ ઊંડી છાપ છોડી શકે છે. ડૉ. મનમોહન સિંહનું જીવન શિક્ષણથી શરૂ થયેલી અને દેશસેવા સુધી પહોંચેલી એવી સફર છે, જેને ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં અલગ સ્થાન મળ્યું છે.
