વકફ સુધારા બિલ કાયદો બન્યા પછી મુસ્લિમો શું કરી શકશે અને શું નહીં?, સરળ રીતે 8 પોઈન્ટમાં સમજો
વકફ સુધારા બિલ 2025 માં મહિલાઓ અને વિધવાઓનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે.
વકફ સુધારા બિલ 2025 માં મહિલાઓ અને વિધવાઓનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે. હવે કોઈપણ મુસ્લિમ વ્યક્તિ વકફ બનાવી શકે તે પહેલાં તેણે પોતાનો હિસ્સો મહિલાઓ અને વિધવાઓને આપવો પડશે. કોઈને પોતાની મિલકત દાન કરતા પહેલા તે વ્યક્તિ પાંચ વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કરતો હોવો જરૂરી છે. આ ઉપરાંત આદિવાસી અને ASI જમીનને પણ વકફ કરી શકાશે નહિં.
લગભગ 12 કલાકની ગરમાગરમ ચર્ચા બાદ લોકસભામાં વકફ સુધારા બિલ 2025 પસાર થઈ ગયું છે. આજે આ બિલ રાજ્યસભામાં રજૂ થઈ રહ્યું છે અને આજે જ તે પસાર થઈ જશે. વકફ બિલ મિલકતોના સંચાલન અને નિયમનમાં ઘણા ફેરફારો લાવે છે. આ બિલ વકફ મિલકતોના સંચાલનને સરકારી દેખરેખ હેઠળ લાવવા અને પારદર્શિતા વધારવા પર ભાર મૂકે છે. આ બિલ કાયદો બન્યા પછી પણ મુસ્લિમો વકફ બનાવી શકશે, પરંતુ કડક નિયમો અને શરતો સાથે.
ચાલો સમજીએ કે આ બિલ કાયદો બન્યા પછી મુસલમાન શું કરી શકશે અને શું નહીં કરી શકશે. આ કાયદાની મુસ્લિમ સમુદાય પર શું અસર પડશે?
1 વકફ બાય યૂજરનો ખાત્મો
વકફ (સુધારા) બિલ 2025 માં વકફ બાય યૂજરની જોગવાઈ નાબૂદ કરવામાં આવી છે. હવે ફક્ત તે મિલકતને વકફ ગણવામાં આવશે જે ઔપચારિક રીતે વકફ માટે સમર્પિત કરવામાં આવી હોય (એટલે કે લેખિત દસ્તાવેજ અથવા વસિયતનામા દ્વારા). પણ પહેલા આવું નહોતું.
“વક્ફ બાય યુઝર” એ એક પરંપરાગત પ્રથા હતી જેમાં મસ્જિદ, કબ્રસ્તાન અથવા દરગાહ જેવી મિલકતને વક્ફ ગણવામાં આવતી હતી જો તેનો ઉપયોગ મુસ્લિમ સમુદાય દ્વારા લાંબા સમયથી ધાર્મિક અથવા સામુદાયિક હેતુઓ માટે કરવામાં આવતો હતો, પછી ભલે તે કોઈ ઔપચારિક દસ્તાવેજ કે ઘોષણા વિના પણ કરવામાં આવતો હોય. આ ઇસ્લામિક કાયદા અને ભારતમાં વકફની વર્ષો જૂની પ્રથાનો એક ભાગ હતો.
પરંતુ લોકસભામાં પસાર થયેલા બિલમાં આ જોગવાઈ નાબૂદ કરવામાં આવી છે. હવે જો કોઈ જમીન કે ઈમારતનો ઉપયોગ વર્ષોથી મસ્જિદ કે કબ્રસ્તાન તરીકે થઈ રહ્યો છે, પરંતુ તેની પાસે વકફનો કોઈ કાનૂની દસ્તાવેજ નથી, તો તેને હવે વકફ ગણવામાં આવશે નહીં.
દરેક વકફ મિલકતનું નિરીક્ષણ જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા કરવામાં આવશે. વક્ફ બોર્ડ પુરાવા વિના કોઈપણ જગ્યાનો દાવો કરી શકશે નહીં.
ચાલો આને એક ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવીએ – ચાલો ધારીએ કે એક ગામમાં જમીનના ટુકડા પર 100 વર્ષથી કબ્રસ્તાન છે, પરંતુ તેને ક્યારેય ઔપચારિક રીતે વકફ જાહેર કરવામાં આવ્યું ન હતું. અગાઉ તેને “વકફ બાય યૂજર” હેઠળ વકફ ગણવામાં આવતું હતું. હવે નવા કાયદા પછી જો વકફ બોર્ડ પાસે આ જમીનના કોઈ દસ્તાવેજો નહીં હોય, તો તેને વકફ ગણવામાં આવશે નહીં. આ જમીનના સાચા દસ્તાવેજો દર્શાવનાર પક્ષ તેનો દાવો કરી શકે છે.
મુસ્લિમોએ મિલકતનું દાન કરવા માટે શરત પૂરી કરવી પડશે
વકફ (સુધારા) બિલ 2025 હેઠળ મુસ્લિમોએ હવે મિલકત દાનમાં આપવા માટેની શરત પૂરી કરવી પડશે. બુધવારે ગૃહમંત્રી અમિત શાહે કહ્યું કે
‘વક્ફ’ એટલે ઇસ્લામના કલ્યાણ માટે અલ્લાહના નામે તમારી જમીન, કિંમતી મિલકત અથવા સંપત્તિનું દાન કરવું. દાન ફક્ત પોતાની મિલકતનું જ આપી શકાય છે, સરકાર કે બીજા કોઈની મિલકતનું નહીં.
અમિત શાહે કહ્યું કે આમાં દાનનું ખૂબ મહત્વ છે, દાન ફક્ત તે જ વસ્તુનું કરી શકાય છે જે તમારી પોતાની મિલકત હોય. કોઈ પણ સરકારી મિલકતનું દાન કરી શકતું નથી. બીજા કોઈની મિલકતનું દાન કરી શકાતું નથી.
નવી જોગવાઈ હેઠળ ફક્ત એક મુસ્લિમ જે ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કરે છે અને મિલકતનો કાયદેસર માલિક છે તે વકફ માટે મિલકતનું દાન કરી શકે છે. આ જોગવાઈ 2013 ના વક્ફ સુધારામાં નાબૂદ કરવામાં આવી હતી. હવે તેને ફરીથી પાછી લાવવામાં આવી છે.
એટલે કે, જો કોઈ વ્યક્તિ 5 વર્ષથી ઓછા સમયથી ઇસ્લામનું પાલન કરી રહી હોય, અને જો તે વ્યક્તિ ધર્મ પરિવર્તન કરીને મુસ્લિમ બની જાય, તો આવી સ્થિતિમાં તે પોતાની મિલકત વકફને દાન કરી શકશે નહીં. આ માટે તેણે 5 વર્ષ રાહ જોવી પડશે.
૩. વકફ કરતા પહેલા મહિલાઓને તેમનો હિસ્સો આપવો પડશે
વકફ (સુધારા) બિલ, 2025 માં એક નવી જોગવાઈ છે જે કહે છે કે જો કોઈ મુસ્લિમ પોતાની કોઈપણ મિલકત વકફને દાન કરવા માંગે છે, તો તેણે તે જાહેર કરતા પહેલા મહિલાઓને તેમનો હિસ્સો આપવો પડશે. આમાં વિધવાઓ, તલાક લીધેલી મહિલાઓ અને અનાથ બાળકો માટે ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
ઉદાહરણ તરીકે એક વ્યક્તિ તેની 10 વીઘા જમીન વકફ કરવા માંગે છે. તેમને એક પુત્રી, એક વિધવા બહેન અને એક અનાથ ભત્રીજો છે. જૂના નિયમમાં તે આખી જમીન વકફને આપી શકતો હતો, પરંતુ હવે તેણે તેમને તેમનો હિસ્સો પણ આપવો પડશે, ત્યારબાદ જ તે જમીનનો પોતાનો હિસ્સો વકફને દાન કરી શકશે.
હવે વકફ બનાવતા પહેલા એ તપાસવામાં આવશે કે દીકરીઓ, બહેનો, પત્નીઓ, વિધવાઓ, તલાક લીધેલી મહિલાઓ અને અનાથ બાળકોને તેમનો હિસ્સો મળ્યો છે કે નહીં. જો ન મળે, તો વકફ માન્ય રહેશે નહીં.
આદિવાસીની જમીનો વકફ કરી શકશે નહીં
વકફ (સુધારા) બિલ 2025 આદિવાસી જમીનને વકફ તરીકે જાહેર થવાથી સંપૂર્ણ રક્ષણ પૂરું પાડે છે. ભારતમાં આદિવાસી સમુદાયોની જમીનને બંધારણની પાંચમી અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ ચિહ્નિત અને સુરક્ષિત કરવામાં આવી છે. આ ભૂમિઓ તેમની સંસ્કૃતિ, આજીવિકા અને ઓળખનો ભાગ છે.
નવા નિયમ હેઠળ જો કોઈ જમીન આદિવાસી સમુદાયની હોય, એટલે કે જે ભારતના બંધારણ હેઠળ અનુસૂચિત જનજાતિના નામે નોંધાયેલ હોય અથવા તેમના પરંપરાગત અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી હોય, તો વક્ફ બોર્ડ તે જમીનનો કબજો લઈ શકશે નહીં. તેમજ કોઈ મુસ્લિમ આદિવાસી સમુદાયની આ જમીન વકફ માટે દાન કરી શકશે નહીં. આ જોગવાઈનો હેતુ આદિવાસીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે.
કલમ 40 નાબૂદી
વકફ (સુધારા) બિલ, 2025 જૂના કાયદાની કલમ 40 ને દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. આ સમજવા માટે પહેલા એ જાણવું જરૂરી છે કે કલમ 40 શું હતી અને તેને દૂર કરવાથી શું થશે.
કાયદાની કલમ 40 માં જોગવાઈ હતી કે વકફ બોર્ડ પાસે મિલકત વકફ છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અંતિમ અધિકાર છે.
વકફ અધિનિયમ, 1995 ની કલમ 40 એ વકફ બોર્ડને કોઈપણ મિલકતની તપાસ કરવાની અને તેનો કબજો લેવાની સત્તા આપી હતી, જો તે માનતું હોય કે તે વકફ મિલકત છે અથવા તેનો વકફ મિલકત તરીકે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. એટલે કે, કોઈ નક્કર પુરાવા કે કોર્ટના નિર્ણય વિના, વક્ફ બોર્ડ પોતાની જાતે નક્કી કરી શકે છે કે કોઈ જમીન કે મકાન તેની માલિકીનું છે કે નહીં. આ શક્તિએ બોર્ડને ખૂબ શક્તિશાળી બનાવ્યું. તેનો ઘણી વખત દુરુપયોગ પણ થયો હતો.
વકફ (સુધારા) બિલ, 2025 માં આ કલમ-40 નાબૂદ કરવામાં આવી છે. બુધવારે, કિરેન રિજિજુએ આ કલમને સૌથી વાંધાજનક ગણાવી હતી. હવે કોઈપણ મિલકત વકફ હોવાની તપાસ અને નિર્ણય જિલ્લા કલેક્ટર અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિયુક્ત અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવશે.
આ બાબતમાં બોર્ડનો નિર્ણય અંતિમ હતો, સિવાય કે તેને વકફ ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા રદ કરવામાં આવે અથવા તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવે. લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલય અનુસાર, ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયો સામે કોઈ અપીલ કરી શકાતી નથી.
હવે વકફ સુધારા બિલમાં વકફ ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયોને અંતિમ માનતી જોગવાઈઓ દૂર કરવામાં આવી છે અને તેના આદેશો સામે 90 દિવસની અંદર હાઇકોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે.
વિપક્ષે આ પગલાનો સખત વિરોધ કર્યો છે, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ના સાંસદ કલ્યાણ બેનર્જીએ કહ્યું છે કે આ કલમ દૂર કરવાથી વક્ફ બોર્ડ “દાંત વગરની ઢીંગલી” બની જશે.
ASI જમીનો અને મિલકતોનું રક્ષણ
વકફ (સુધારા) બિલ 2025 હેઠળ વકફ મિલકતોના સંદર્ભમાં જારી કરાયેલ કોઈપણ ઘોષણા અથવા સૂચના રદબાતલ ગણાશે જો આવી મિલકત, આવી ઘોષણા અથવા સૂચના સમયે, પ્રાચીન સ્મારકો સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1904 અથવા પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષો અધિનિયમ, 1958 હેઠળ સંરક્ષિત સ્મારક અથવા સંરક્ષિત વિસ્તાર હોત.
આનો અર્થ એ થયો કે ASI દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારકો હવે વકફના કાર્યક્ષેત્રની બહાર છે.
ધારો કે, કોઈ જૂની દરગાહ અથવા કબર ASI દ્વારા સુરક્ષિત છે, પરંતુ જો વકફ બોર્ડ તેને પોતાની મિલકત તરીકે જાહેર કરે છે, તો નવા બિલ હેઠળ વકફ બોર્ડે એ વાતનો પુરાવો આપવો પડશે કે તે મિલકત ખરેખર તેમની છે. તેણે કાગળો બતાવવા પડશે.
જો પુરાવા ન મળે અને તે ASI યાદીમાં હોય, તો કલેક્ટર તેને વકફમાંથી દૂર કરશે. તમને જણાવી દઈએ કે તાજમહેલને વકફ મિલકત જાહેર કરવાનો પણ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
કલેક્ટર પાસે વ્યાપક સત્તાઓ
વકફ (સુધારા) બિલ, 2025 જિલ્લા કલેક્ટરને વકફ મિલકતોના સંચાલન અને વિવાદોના સમાધાનમાં મહત્વપૂર્ણ સત્તાઓ આપે છે. જૂના વકફ અધિનિયમ, 1995માં જિલ્લા કલેક્ટરની કોઈ મુખ્ય ભૂમિકા નહોતી. વક્ફ બોર્ડે પોતે મિલકતોની તપાસ કરી દાવા કર્યા અને પોતાના નિર્ણયો લાગુ કર્યા. પરંતુ હવે તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.
હવે કલેક્ટર સરકારી મિલકતની ઓળખ કરશે. તે નક્કી કરશે કે મિલકત વકફ છે કે નહીં. કલેક્ટર વિવાદોનું સમાધાન પણ કરશે.
ગૃહમંત્રીએ કહ્યું કે મિલકતને વકફ તરીકે જાહેર કરવાની સત્તા નાબૂદ કરવામાં આવી છે અને હવે આવી ઘોષણાઓ જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા ચકાસવામાં આવશે.
અમિત શાહે કહ્યું કે જ્યારે પણ દેશમાં કોઈપણ મંદિર માટે જમીન ખરીદવામાં આવે છે, ત્યારે તેના માલિકી હકો કલેક્ટર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે વકફ જમીનની કલેક્ટરની તપાસનો વિરોધ કેમ કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વકફ જમીન સરકારની છે કે નહીં તે તપાસવાનો અધિકાર ફક્ત કલેક્ટરને જ છે.
કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમોનો પ્રવેશ
આ નવા બિલ મુજબ સમાવેશી અભિગમને ધ્યાનમાં રાખીને સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને રાજ્ય વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની પણ નિમણૂક કરવામાં આવશે. કેન્દ્રીય લઘુમતી મંત્રી કિરેન રિજિજુએ કહ્યું છે કે કેન્દ્રીય વક્ફ બોર્ડમાં વધુમાં વધુ 4 બિન-મુસ્લિમ (ઓછામાં ઓછા -2) સભ્યો હોઈ શકે છે. ગૃહમંત્રી અમિત શાહના જણાવ્યા અનુસાર વક્ફ બોર્ડ અથવા તેના પરિસરમાં નિયુક્ત કોઈપણ બિન-મુસ્લિમ સભ્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેશે નહીં. તેમની ભૂમિકા ફક્ત એ સુનિશ્ચિત કરવાની રહેશે કે ચેરિટી બાબતોનું વહીવટ નિયમો અનુસાર થાય.
આ ઉપરાંત બંનેમાં ઓછામાં ઓછી બે મહિલાઓ (મુસ્લિમ કે બિન-મુસ્લિમ)નો પણ સમાવેશ થશે.