કિન્નૌર કૈલાશ – હિમાલયના હિમાચ્છાદિત શિખરોમાં સ્થિત છે, તે હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌર જિલ્લામાં તિબેટ સરહદની નજીક સ્થિત છે અને અમરનાથની આ યાત્રા કિન્નૌરના તંગલિંગ ગામથી શરૂ થાય છે. આ પ્રવાસ એક ઢલાન અને મુશ્કેલ માર્ગને પાર કરીને પૂર્ણ થાય છે. આ યાત્રા પૂર્ણ કરવામાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ-ચાર દિવસ લાગે છે.
કિન્નૌર કૈલાશને હિમાચલનું બદ્રીનાથ પણ કહેવામાં આવે છે અને તેને રોક કેસલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ શિવલિંગની પરિક્રમા કરવી એ એક મહાન હિંમત અને જોખમનું કાર્ય છે જે હિંદુ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, ભગવાન શિવ અને દેવી પાર્વતી કિન્નૌર કૈલાશમાં રહે છે. તે હિમાલયમાં પાંચ અલગ-અલગ સ્થળોએ સ્થિત છે.અલગ-અલગ શિખરોના સમૂહમાં ચોથું સૌથી મહત્વપૂર્ણ શિખર, જે સામૂહિક રીતે પંચ કૈલાશ અથવા “પાંચ કૈલાશ” તરીકે ઓળખાય છે, પ્રથમ કૈલાશ પર્વત, બીજું આદિ કૈલાશ, ત્રીજું શિખર કૈલાશ (શ્રીખંડ મહાદેવ કૈલાશ) અને પાંચમા સ્થાને છે મણીમહેશ કૈલાશ.
એવું કહેવાય છે કે ભગવાન શિવે કૈલાસ પર્વત પરથી બ્રહ્માંડનું નિયંત્રણ કર્યું હતું.
પૌરાણિક મહત્વ:
કિન્નૌર કૈલાશ વિશે ઘણી પ્રચલિત માન્યતાઓ છે. કેટલાક વિદ્વાનોના મતે, મહાભારત કાળમાં આ કૈલાસનું નામ ઈન્દ્રકીલ પર્વત હતું, જ્યાં ભગવાન શંકર અને અર્જુન વચ્ચે યુદ્ધ થયું અને અર્જુનને પાસુપતાસ્ત્ર(દિવ્ય અસ્ત્ર) મળ્યું હતું.એવું પણ માનવામાં આવે છે કે પાંડવોએ તેમના વનવાસનો છેલ્લો ભાગ અહીં વિતાવ્યો હતો. કિન્નૌર કૈલાશને વનસુરનો કૈલાસ પણ કહેવામાં આવે છે. કેટલાક વિદ્વાનોનું માનવું છે કે ભગવાન કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધના લગ્ન ઉષા સાથે કિન્નૌર કૈલાશના ખોળામાં થયા હતા.
એવું માનવામાં આવે છે કે કિન્નૌર કૈલાશ શિખરની નજીક સ્થિત કુદરતી તળાવ / પૂલ પાર્વતી કુંડ તરીકે ઓળખાય છે, જે પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, આ પર્વત પર ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી પ્રથમ વખત મળ્યા હતા. એવું થયું કે બંનેએ પહેલીવાર આ જગ્યાએ એકબીજાને જોયા હતા. જ્યારે શિવ અને પાર્વતી મળ્યા, ત્યારે આ સ્થાન પર બ્રહ્મા કમલનું ફૂલ ખીલ્યું, જેનો મહિમા સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયો.એવું કહેવાય છે કે આજે પણ કિન્નર કૈલાશની યાત્રા દરમિયાન બ્રહ્મા કમલના ફૂલો અવારનવાર જોવા મળે છે, પરંતુ એવું પણ માનવામાં આવે છે કે જેનું મન શુદ્ધ અને ભક્તિથી ભરેલું હોય તેને જ આ ફૂલ દેખાય છે.
ટ્રાવેલ ડાયરી: હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌર જિલ્લામાં કિન્નર કૈલાશ શ્રેણી ભારત-તિબેટ સરહદની નજીક સમુદ્ર સપાટીથી 17,200 ફૂટની ઉંચાઈ પર સ્થિત છે. આ હિમાચલના સૌથી દૂરના અને ઓછા શોધાયેલ વિસ્તારોમાંનો એક છે.કિન્નૌર ગામવાસીઓ માટે ખૂબ જ ધાર્મિક મહત્વનું સ્થળ છે કારણ કે આ સ્થળે 79 ફૂટ ઊંચું શિવલિંગ છે જે દર સેકન્ડે રંગ બદલે છે.
શિવલિંગ વિશે એક ચમત્કારિક વાત એ છે કે તે દિવસમાં ઘણી વખત રંગ બદલે છે. તે સૂર્યોદય પહેલાં સફેદ, સૂર્યોદય પછી પીળો, મધ્યાહ્ન દરમિયાન લાલ થઈ જાય છે અને પછી સાંજે પીળો, સફેદ અને કાળો થઈ જાય છે. આવું કેમ થાય છે તેનું રહસ્ય હજુ સુધી કોઈ સમજી શક્યું નથી. કિન્નૌરના લોકો આ શિવલિંગના રંગ બદલવાને કોઈ દૈવી શક્તિનો ચમત્કાર માને છે, કેટલાક બુદ્ધિજીવીઓ માને છે કે તે સ્ફટિકીય રચના છે અને સૂર્યના કિરણો અલગ-અલગ ખૂણા પર પડતાં આ શિલાનો રંગ બદલાતો જોવા મળે છે.
કિન્નૌર કૈલાશ યાત્રા માત્ર 1 મહિના માટે ખૂલે છે. શ્રાવણ મહિનાથી શરૂ થઈને જન્માષ્ટમીના 10 દિવસ પહેલા સુધી ચાલે છે.