ઈરાનના ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ બંધ કરવાના નિર્ણયથી દુનિયાનો જીવ તાળવે ચોંટયો..!
તાજેતરમાં ઈરાનની સંસદે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરવાને મંજૂરી આપી છે, જોકે હજી અંતિમ નિર્ણય સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલ દ્વારા લેવામાં આવશે. અમેરિકા દ્વારા ત્રણ ઈરાની લશ્કરી સ્થળો પર હુમલો કર્યા પછી, હવે બધાની નજર ઈરાનના સંભવિત બદલો લેવા પર છે. ઈરાન પાસે જે વિકલ્પો છે તેમાં, કદાચ સૌથી વધુ ચર્ચા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અવરોધિત કરવાની ધમકી પર છે. અત્યાર સુધી મોટાભાગના નિષ્ણાતો સંમત થયા હતા કે ઈરાન આટલું આગળ વધશે નહીં. હવે ગયા રવિવારે અમેરિકાની કાર્યવાહીએ પરિસ્થિતિ બદલી નાખી હોય તેવું લાગી રહ્યુંછે. આ સાથે ઈરાનના વિદેશ મંત્રી સૈયદ અબ્બાસ અરાગચીને જ્યારે પત્રકારોએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશે પૂછ્યું ત્યારે તેમણે ફક્ત એટલું જ કહ્યું કે, ઈરાન પાસે વિવિધ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેને ઓર્મુઝની સામુદ્રધુની પણ કહેવામાં આવે છે, તે પર્સિયન ગલ્ફ (પશ્ચિમ) ને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતી એક ચેનલ છે. તે ઈરાન અને અરબી દ્વીપકલ્પ, ખાસ કરીને સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને મુસંદમ (ઓમાન) વચ્ચેનો એક સાંકડો જળમાર્ગ છે. તે પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત સાથે જોડે છે. ઈરાન ઉત્તર કિનારે આવેલું છે, જ્યારે UAE દક્ષિણ કિનારે આવેલું છે. ઓમાનનો અખાત સ્ટ્રેટની પૂર્વમાં આવેલો છે,
જ્યારે પર્શિયન ગલ્ફ પશ્ચિમમાં આવેલો છે. આ સામુદ્રધુની ૧૬૭ કિલોમીટર લાંબી છે, જેની પહોળાઈ ૩૯ કિલોમીટરથી ૯૫ કિલોમીટર સુધીની છે. તેની પહોળાઈ ઉત્તર તરફ સાંકડી થાય છે પરંતુ તેમ છતાં મોટા જહાજોના પસાર થવા માટે પરવાનગી આપવામાં આવે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સ્થિત કેટલાક ટાપુઓમાં હેંગમ, હોર્મુઝ અને કિશ્મ આવેલા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને વિશ્વના સૌથી આર્થિક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ ચેનલ માનવમાં આવે છે. વિશ્વના લગભગ 30% પ્રવાહી ગેસ અને 25% તેલ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે. આ સામુદ્રધુની પર્સિયન ગલ્ફના મુખ પર સ્થિત છે અને વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, સમુદ્રમાં થતા તમામ તેલનો લગભગ પાંચમો ભાગ તેમાંથી પસાર થાય છે. આમ ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા પર્સિયન ગલ્ફની આસપાસના દેશો જે મુખ્ય તેલ ઉત્પાદકો છે, આ દેશોને ખુલ્લા સમુદ્ર સુધી પહોંચવા માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર આધાર રાખવો પડે છે.
આ સ્ટ્રેટ ઈરાન અને ઓમાનના પ્રાદેશિક પાણીમાં આવે છે, અને વિશ્વના તેલ વેપારનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, UAE, કુવૈત અને ઇરાક જે બધા પેટ્રોલિયમ નિકાસ કરનારા દેશોના સંગઠન OPEC ના સભ્યો દ્વારા મોટાભાગનું ક્રૂડ આ જળમાર્ગ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. વિશ્વના સૌથી મોટા LNG નિકાસકાર કતાર દ્વારા ઉત્પાદિત લગભગ તમામ લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) માટે પણ આ માર્ગનો ઉપયોગ થાય છે .UAE અને સાઉદી અરેબિયાએ સ્ટ્રેટને બાયપાસ કરવા માટે અન્ય માર્ગો શોધવાનો પ્રયાસો કર્યો છે, જેમાં સૌથી વધુ તેલ પાઇપલાઇન બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
ભૂતકાળમાં ઈરાને ક્યારેય કોઈ યુદ્ધ કે સંઘર્ષ દરમિયાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કર્યું નથી. વર્ષ 1980 ના દાયકામાં ઈરાન- ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન બંને રાષ્ટ્રોએ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પર હુમલો કર્યો હતો, પરંતુ ટ્રાફિક બંધ કર્યો ન હતો. આનું કારણ એ છે કે, ઈરાન પોતાના વેપાર માટે પણ આસામુદ્રધુની પર આધાર રાખે છે, અને તેને ખલેલ પહોંચાડવાથી તેને અને તેના મિત્રો દેશો બંનેને નુકસાન થાય છે. આ માટે કરીને શક્તિશાળી સાઉદી અરેબિયા સહિત ઈરાનના પડોશી દેશો ધીમે ધીમે તેની સાથે સંબંધો સુધારી રહ્યા છે.
તેલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) માટે પ્રાથમિક માર્ગ તરીકે તેની સ્થિતિને કારણે તે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.એક રિપોર્ટ અનુસાર ૨૦૨૪ માં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી ૮૪% ક્રૂડ ઓઇલ અને કન્ડેન્સેટ અને ૮૩% લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ એશિયન બજારોમાં ગયો હતો. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી એશિયામાં ક્રૂડ ઓઇલ મોકલવા માટે ચીન, ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા ટોચના દેશો હતા. જે ૨૦૨૪ માં હોર્મુઝના તમામ ક્રૂડ ઓઇલ અને કન્ડેન્સેટ પ્રવાહના સંયુક્ત ૬૯% ભાગ હતો. જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરવાનો નિર્ણય કરે તો ભારતને ચોક્કસ અસર થશે. આ સિવાય ભારત રશિયા, અમેરિકા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા પાસેથી પણ તેલ ખરીદે છે.
વૈશ્વિક તેલ પ્રવાહ દરરોજ 20 મિલિયન બેરલથી વધુ ક્રૂડ તેલ આ સામુદ્રધુની માંથી પસાર થાય છે, જે દરિયાઈ તેલ વેપારના 25% અને વૈશ્વિક વપરાશના 20% હિસ્સો ધરાવે છે. ગેસ નિકાસમાં LNG નિકાસ માટે ખાસ કરીને કતારથી વિશ્વભરના બજારો સુધી પહોંચવા માટે તે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે એશિયન નિર્ભરતામાં ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો આ સામુદ્રધુનીમાંથી વહેતા કુલ તેલના 69% તેલની આયાત કરે છે. મર્યાદિત વિકલ્પોમાં સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ- પશ્ચિમ (૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ) અને યુએઈની હબ્શાન- ફુજૈરાહ (૧. ૮ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ) જેવી ઓવર લેન્ડ પાઇપલાઇનો ફક્ત આંશિક વિકલ્પો પ્રદાન કરે છે. જોકે, હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા 20 મિલિયન બેરલ પાણીના પ્રવાહની તુલનામાં આ આંશિક વિકલ્પો પૂરતા નથી.
જો નાકાબંધી કરવામાં આવે તો માત્ર વૈશ્વિક ઉર્જા બજારોને જ વિક્ષેપિત કરશે નહીં, પણ ખાસ કરીને ચીનને અસર કરશે જે તેના દરિયાઈ ક્રૂડનો 47% ભાગ અખાતમાંથી મેળવે છે. ભારત ક્રૂડ ઓઇલનો ત્રીજો સૌથી મોટો ગ્રાહક તેના 85% થી વધુ તેલ અને લગભગ 50% કુદરતી ગેસ માટે આયાત પર આધાર રાખે છે. મે મહિનામાં ભારતની લગભગ 47% ક્રૂડ આયાત આ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતી હતી, જે તેને ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા, UAE, કતાર અને ઓમાન જેવા પશ્ચિમ એશિયાઈ દેશોના પુરવઠા માટે જીવનરેખા બનાવે છે.
જ્યારે ભારત માટે તેલના વિવિધ સ્ત્રોતો છે, જેમાં રશિયા, અમેરિકા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાનો સમાવેશ થાય છે – હોર્મુઝ પર નાકાબંધી વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓને વિક્ષેપિત કરશે. આનાથી તેલ અને ગેસના ભાવમાં વધારો થશે, ભલે ઉપલબ્ધતા તાત્કાલિક રીતે નબળી ન પડે પણ ભાવમાં વધારો, વેપાર ખાધ, ફોરેક્સ અનામત, રૂપિયાના મૂલ્ય અને ફુગાવાને અસર કરશે જેનાથી એકંદરે ભારતના અર્થતંત્ર પર ભાર પડશે.
ઈરાન વિશ્વનો નવમો સૌથી મોટો તેલ ઉત્પાદક દેશ છે. જેનું ઉત્પાદન લગભગ ૩. ૩ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ છે. ભારત, વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ ગ્રાહક, તેની ૮૫ ટકાથી વધુ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે આયાત પર ખૂબ આધાર રાખે છે. જોકે, ભારતીય રિફાઇનર્સ ઈરાન પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદતા નથી, કારણ કે તેના ઉર્જા ક્ષેત્ર પર અમેરિકા દ્વારા પ્રતિબંધ છે. ભારતે પણ રશિયા અને અમેરિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને તેની તેલ ખરીદી વ્યૂહરચના બદલી છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો પછી સારા ડિસ્કાઉન્ટને કારણે યુક્રેનના આક્રમણ પછી રશિયાથી આયાતમાં વધારો થયો. જૂનમાં ભારતમાં અમેરિકન તેલ શિપમેન્ટ વધીને 439,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ થયું, જે અગાઉના મહિનામાં 280,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ હતું. પશ્ચિમ એશિયાઈ દેશો પરની નિર્ભરતા ધીમે ધીમે ઓછી થઈ રહી છે. પરંતુ ભારત હજુ પણ ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ મેળવે છે.
વધુ માહિતી માટે અહીં ક્લિક કરો : પૂરક પરીક્ષાને ધ્યાને લઈ રાજ્ય સરકારનો વિદ્યાર્થી હિતલક્ષી નિર્ણય
તે કુવૈત, કતાર અને ઓમાનમાંથી પણ તેલ ખરીદે છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ભારત માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આયાતી ક્રૂડ ઓઇલનો લગભગ 47 ટકા હિસ્સો આ માર્ગે પરિવહન થાય છે.આ સ્ટ્રેટ યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ લો ઓફ ધ સી (UNCLOS) દ્વારા સંચાલિત છે. આ કાયદો જહાજો અને વિમાનોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટ્રેટમાંથી વિલંબ કર્યા વિના પસાર થવાનો અધિકાર આપે છે, ભલે તે બીજા દેશના પાણીમાં હોય. તેનો અર્થ એ છે કે ઈરાન કાયદેસર રીતે બંધ કરી શકતું નથી.